Kitchentable for a different Internet

Two weeks ago a group of people gathered at my kitchen table to talk about a different Internet. The reason for this were the various scandals in which sites and apps misused the privacy of people.

The group consisted of doers and thinkers: a software developer, a marketer, bloggers, a composer, open data consultant, Indieweb advocate, hacker / security professional, blockchain developer. Because of this diversity, we exchanged interesting knowledge and insights.

This is a short summary of this conversation:

How did we get here?

We talked about history of the Internet: much of the abuse we are talking about already existed before the arrival of sites like Facebook. And not Trump, but Obama found out that you could use Facebook to get detailed user and voting data.

The internet used to be special, partly because it was organized in a decentralized manner – and that has now become a hyper central organization. Before Facebook and others were popular, there were many different voices, via sites, forums and blogs – but most of them have now fallen silent. The central model of sites like Facebook seems to have won.

Is there an alternative to the central data collection model?

The majority of people enjoy the central clubhouse (Facebook, Instagram, Twitter, Pinterest, Whatsapp, Tumblr) – and rightly so: thanks to smooth design, good usability, great free functionality and psychological insights, it is a pleasant environment. Everything is safe and well cared for. And all your friends and acquaintances are there. It will be difficult to get people out.

How did this happen? By the tendency of capitalism, the business model, by the vision and personality of Zuckerberg?

We do not believe in “killer-alternatives” for Facebook and others. We see many alternatives that are good and probably can serve a special niche. For “nerds” it is not that difficult to make Indieweb / decentral / federated sites. But for normal people making a simple WordPress site is still too difficult.

We now tend online to a “winner-takes-all”-situation – so there is almost no competition. Or does this only seem to be and is the “central model” diluting? Facebook had to buy Whatsapp and Instagram because people were moving elsewhere. At the same time, the old competitors still exist and new have sprung up: Twitter, Pinterest, LinkedIn, Weibo, Wechat.

We found out that Facebook is now in the spotlight, but there are many more places where big data are collected that we do not like: Google, Twitter, LinkedIn, AirBnB, Uber, Amazon, Snapchat, but also train companies, municipalities and banks (who follows?). Giving control of the data to government is almost more dangerous than giving it to Facebook and Google – you give an already existing central service enormous power.

Objection to sites and apps as data silos

These sites have created silos, an alternative internet. Inside and outside this space they capture and manipulate our big data. This goes far beyond “just” the use of data that we have issued ourselves: it is also metadata, data about our behaviour, data that we are not aware of. Let alone that we have given permission for its use. We do not like that.

There is a big difference between data that you leave behind and data of your behavior that these sites build up. Online advertising shows what is being tracked: you can select people on the basis of their political preferences, sexual preference, etc. There are 56,000 characteristics. You get access to (very) sensitive information. Info you won’t get to see as a user.

Now we find out: that data is a wonderful tool, but that it can also be a dangerous weapon. Combine a number of innocent data types and the result can be explosive. And until recently we have left that in the hands of other people. And we are not aware of it. The mere fact that 2 billion people have given this weapon in the hands of a small group of parties is dangerous.

Striking: these tools used by these organizations to use (big) data are readily available, but it seems that few organizations have them – let alone use them well. But it is only a matter of time before this becomes available for many more organizations.

How we take back control of our Internet

Determine (parts of you) Identity / Privacy yourself

We want to determine ourselves which information can be used. To whom, when and in what situation. You can do that via other infrastructure, changed awareness of citizens and legislation. Marleen Stikker of the Waag Society mentioned in an interview the App Irma. This app allows you to give only a specific part of your information – instead of uploading your entire computer in one go. Another Waag project is the European Decode Project .

Regulation

The GDPR aims to give control of private data to citizens in the EU. Now, after the 25th of May, it will be possible for every citizen to request what private data a company has, to change or destroy it. If this is properly controlled and sanctioned, there’s hope.

Privacy by design

Society must get a different view of privacy. This is just the beginning of a development: we are talking about a change of identity, privacy in infrastructure, algorithms used, legal, social, etc. And who for instance manages this infrastructure? Trust is good; control is better! Building control will take a lot of time.

Troll the system

You can frustrate data-gathering: by paying in cash, using different phones, buying paper tickets. Use tools and plugins that encrypt your information, making you “invisible” on the web. Or plugins that click on all ads of a site indiscriminately. Or even going completely “data-nude” to some countries: you leave your standard devices at home, buy others and travel elsewhere. In this way you do not show anything of the data that you have built up at home.

Opening up of FaceBook and others

It would be nice if FB and other sites would become more open to third parties – making it easier for you to use information in other places and get it from sites. (but this is probably a utopia)

Project VRM

Another option is the Project VRM from Doc Searls in Harvard: which strives for ownership of your own data. That you decide where and how and what is done with it.

Alternatives to the well-known sites and social networks

Another option is to use alternative apps: there are enough good ones in the market that work well for particular niches. And there are good examples of apps that work well, but are not centrally organized. Think of email – as decentralized as they get.
Disadvantage of decentralisation: who makes a search engine, so that you can easily find people across all those different apps? (e.g. email addresses).

If you choose such an alternative, you will have to accept a period of less comfort: not everyone will be there immediately, but oh well: at the beginning of the internet we were also alone on sites, which are now mega. We can survive this a second time around. (And let’s be honest: sometimes it’s nice not to show all your conversations to your whole family) 😉

Pay for what you really value

If a site / app is paid, you prevent a company from using your data for its business model: it will continue to exist and make a profit, because you pay for it. When they still end up selling your data, you can hold them liable.
An example of a paid option is Signal , which has a fremium model: partly free, but who wants more can pay for it – making the business model continue to work.

Raise awareness

It is good to change people’s perspective on privacy: that it is not okay to follow people’s data “because it is possible”. Exceptions to this rule must be made clear. And the people that have this authority must be clearly defined. And in turn well controlled.

We need an awareness campaign to achieve this. (Or a major accident) and good alternatives if people want to leave the data silos.

Conclusion

It was a special evening with very special people. We have covered a large area in the discussion and made good use of each other’s knowledge and experience.

Soon we will get together again – because this conversation will continue – at this Table and hopefully more and more other Kitchen Tables.

Internet Anders

Twee weken geleden (Mei 2018) kwam een groep mensen aan mijn Keukentafel bij elkaar om te praten over “Internet Anders”. Aanleiding hiervoor waren de diverse schandalen waarbij sites en apps misbruik maakten van de privacy van mensen.

De groep bestond uit doeners en denkers: van een software ontwikkelaar tot een marketeer, bloggers, een componist, open data adviseur, Indieweb voorvechter, hacker/security professional, blockchain ontwikkelaar. Door onze verscheidenheid wisselden we interessante kennis en inzichten uit. 

Dit is een korte samenvatting van het gesprek:

Hoe komen we hier?

We hebben de geschiedenis doorgenomen: veel van het misbruik waar we nu over spreken, bestond al voor de komst van sites als Facebook. En niet Trump, maar Obama heeft uitgevonden dat je Facebook kon inzetten om met gedetailleerde gegevens van gebruikers en stemmen te krijgen.

Het internet was vroeger bijzonder, mede om het decentraal georganiseerd was – en dat nu is verworden tot een hyper-centrale organisatie. Voordat Facebook e.a. populair waren, waren er veel diverse stemmen, via sites, fora en blogs – maar die zijn nu voor 95% stil gevallen. Het centrale model van sites als Facebook lijkt te hebben gewonnen.

Is er een alternatief voor het centrale data-verzamel-model?

De meerderheid van mensen vindt het centrale clubhuis (Facebook, Instagram, Twitter, Pinterest, Whatsapp, Tumblr) prettig – en terecht: door makkelijk design, goede gratis functionaliteit en psychologisch inzicht is het een aangename omgeving. Alles is goed en prettig verzorgd. En al je vrienden en bekenden zitten er. Het zal lastig zijn om mensen hier uit te krijgen. 

Hoe is dit gekomen? Door de neiging van kapitalisme, het business model, door de visie en persoonlijkheid van Zuckerberg?

We geloven niet in “killer-alternatieven” voor Facebook e.a. We zien we veel alternatieven die goed zijn en waarschijnlijk een bijzondere niche uitstekend kunnen bedienen. Voor “nerds” is het niet zo moeilijk om Indieweb/ decentrale/ federated sites te maken. Maar voor normale mensen is een simpele WordPress site de lucht in krijgen een crime.

We neigen nu online naar een “winner-takes-all-situatie”- waardoor er bijna geen sprake is van concurrentie. Of lijkt dit maar zo en is het “centrale model” aan het verwateren? Facebook moet Whatsapp en Instagram kopen, omdat mensen weglopen. Tegelijk bestaan de oude concurrenten nog en er komen meer nieuwe concurrenten bij: Twitter, Pinterest, LinkedIn, Weibo, Wechat.

We kwamen erachter: dat Facebook staat nu in de spotlights, maar er zijn nog veel meer plekken zijn waar big data verzameld worden die we niet leuk vinden: Google, Twitter, LinkedIn, AirBnB, Uber, Amazon, Snapchat, maar ook de NS, Gemeenten, Banken (wie volgt?). Controle over de data aan de overheid afgeven is bijna nog gevaarlijker dan aan Zuckerberg en Google geven – je geeft een al bestaande centrale dienst enorme macht in handen.

Het bezwaar van sites en apps als data-silos

Deze sites hebben een silo gecreëerd, een alternatief internet. Hier vangen ze onze big data af en manipuleren hiermee. Dit gaat veel verder dan “alleen” het gebruik van de data die we zelf hebben afgegeven: het gaat ook om de metadata, de data over ons gedrag, de data waarvan we ons niet bewust zijn dat we ze hebben gegeven. Binnen én buiten de sites. Laat staan dat we toestemming hebben gegeven voor het gebruik hiervan. Dat bevalt ons niet.

Er is een groot verschil tussen data die je zelf achterlaat en de data van je gedrag die deze sites opbouwen. Online advertising laat zien wat er allemaal getracked wordt: je kan mensen selecteren op basis van hun politieke voorkeur, sexuele voorkeur, etc. Je krijgt toegang tot (zeer) sensitieve informatie. Er zijn 56.000 kenmerken. Als gebruiker krijg je dat niet te zien. 

Nu komen we er achter: dat data een prettig instrument is, maar dat het ook een gevaarlijk wapen kan zijn. Combineer een aantal onschuldige data soorten en het resultaat kan explosief zijn. En dat hebben we tot voor kort in de handen laten liggen van andere mensen. En we zijn ons er niet van bewust. Alleen al het feit dat 2 miljard mensen dit wapen in de handen van een klein groepje partijen hebben gegeven is gevaarlijk. 

Opvallend: de tools die gebruikt worden door deze organisaties om (big) data in te zetten zijn makkelijk beschikbaar, maar het lijkt dat weinig organisaties in Nederland ze nu hebben – laat staan ze goed inzetten. Maar het is een kwestie van tijd, voordat dit voor veel meer organisaties inzetbaar wordt.

Internet Anders – wat je zelf kan doen

Zelf je (delen van je) Identiteit/Privacy bepalen

We willen zelf bepalen welke informatie wel of niet gebruikt mag worden. Aan wie, wanneer en in welke situatie. Dat kan je doen via andere infrastructuur, veranderd bewustzijn van burgers en wetgeving. Marleen Stikker van de Waag Society vertelde in een interview over de App Irma van hoogleraar Jacobs. Deze app stelt je in staat om alleen een specifiek deel van je informatie af te geven – in plaats van direct je doopceel te uploaden. Een ander Waag-project is het Europese Decode Project

Regulering

De AVG wil controle over privé data aan burgers in de EU teruggeven. Nu, na 25 mei 2018 kan iedere burger data van zichzelf bij een bedrijf op te vragen, te wijzigen of te vernietigen. Als dit goed gehandhaafd wordt, dan is het hoopvol.

Privacy by design

De maatschappij moet een ander beeld gaan krijgen over privacy. Dit is nog maar het begin van een ontwikkeling: we hebben het over een verandering van identiteit, privacy in infrastructuur, gebruikte algoritmen, juridisch, sociaal, etc. En wie beheert deze infrastructuur? Vertrouwen is goed; controle is beter! Deze controle bouwen gaat veel tijd kosten. 

Troll the system

Je kan data-vergaren frustreren: door cash te betalen, verschillende telefoons gebruiken, papieren tickets. Gebruik tools en plugins die je informatie versleutelen, die je “onzichtbaar” maken op het web. Of die standaard op alle advertenties op een site klikken. Of bijvoorbeeld “data-naakt” naar sommige buitenlanden gaan, waardoor je daar niets laat zien van de data die je thuis hebt opgebouwd.

FaceBook e.a. meer open (ook voor derde partijen)

Het zou mooi zijn als FB en andere sites meer open gaan voor derde partijen – waardoor je makkelijker informatie op andere plekken kan gebruiken en uit sites kan halen. (maar dit is waarschijnlijk een utopie)

Project VRM

Een andere optie is het Project VRM van Doc Searls in Harvard: dat je zelf eigenaar bent van je eigen data. Dat je zelf bepaalt wie waar en hoe lang je die data kan gebruiken. Ook gedragsdata.

Alternatieven op de bekende sites en sociale netwerken

Een andere mogelijkheid is om alternatieve apps te gebruiken: er zijn genoeg goede in de markt, die prettig werken voor een bepaalde niche. En er zijn goede voorbeelden van apps die uitstekend werken, maar niet centraal georganiseerd zijn. Denk aan email – zo decentraal als wat. Nadeel: wie maakt een zoekmachine, zodat je gemakkelijk mensen kan terugvinden over al die verschillende apps heen? (zoals bijv email adressen).

Als je voor zo’n alternatief kiest, zal je een periode van minder comfort moeten accepteren: niet onmiddellijk iedereen zal daar zijn, maar och: in het begin van het internet zaten we ook alleen te zijn op de sites, die nu megagroot zijn. We kunnen het dus ook wel een tweede keer overleven. (En laten we eerlijk zijn: soms is het prettig om niet je hele familie al je conversaties te laten zien) 😉

Betaal voor wat je werkelijk van waarde vindt . 

Als een site/app betaald is, dan voorkom je dat een partij je data gaat gebruiken voor zijn business model: een partij blijft bestaan en maakt winst, doordat je ervoor betaalt. Dan kan je een partij aansprakelijk stellen, als ze alsnog met je gegevens aan de haal blijken te gaan. Denk bijvoorbeeld aan Signal, wat een fremium model heeft: deels gratis, maar wie meer wil kan ervoor betalen – waardoor het businessmodel blijft werken.

Bewustwordingscampagne

Het is goed om mensen van wereldbeeld te laten veranderen: dat het niet okay is om data van mensen te volgen “omdat het kan”. En uitzonderingen hierop moeten duidelijk en scherp verwoord zijn, voor mensen die hier een speciale bevoegdheid voor hebben. En op hun beurt goed gecontroleerd worden. 

Nodig daarvoor: een bewustwordings campagne (of een groot ongeluk) en een goed alternatief als mensen uit de data silo’s weg willen.

Conclusie

Het was een bijzondere avond met zeer bijzondere mensen. We hebben een groot gebied bestreken in de discussie en hebben we goed gebruik gemaakt van elkaars kennis en ervaring. 

Binnenkort gaan we hiermee verder – omdat dit gesprek doorgaat – aan deze en hopelijk steeds meer andere Keukentafels.

(deze blogpost is eerder verschenen op LinkedIn. Maar omdat deze niet makkelijk deelbaar was en ook niet gevonden wordt door Google, zet ik hem hier ook neer. Voelt ook beter zo, in eigen beheer)

Het is dan toch gebeurd: de ballon is geknapt, de lijn verbroken, de dijk gebarsten.

Ja natuurlijk heb ik het over Cambridge Analytica en Facebook, wat dacht je dan?

Misschien is het omdat ik ooit jurist was. Misschien omdat ik als geboren Rotterdammer de verhalen ken van wat vervelende mensen doen met bevolkingsdata. En omdat ik genoeg levenservaring heb om te weten dat ongecontroleerde Macht vroeger of later misbruikt wordt.

Er is al meer dan genoeg geschreven over de macht van data, dat Google en Facebook zoveel aandacht en geld verzamelen. Dat we moeten nadenken, niet alles op het web donderen, dat privacy niet verkeerd is. Dat er donkere kanten kleven aan het web en de verbonden technologie.

Maar er gebeurde iedere keer niets.

We waren als online nerds misschien blij dat na 10 jaar trekken éindelijk de maatschappij inzag dat we gelijk hadden: dat internet, dat was pas gaaf. We werden van nerds en losers ineens helden. Alles waar we maar naar wezen werd een hit. Dus ging iedereen als een malloot los op social media. Wilde iedereen een startup. En ging iedereen net zo vreemd als wij met zijn nek naar zijn mobiel kijken.

Nooit was het verkeerd. De schaduw-profeten werden weggejouwd, de twijfelaars verwezen naar het Kamp der Unbelievers. Kritiek hebben was Niet-Geloven.

En nu zitten we dus met de gebakken peren: een inherent onveilig internet, verslaafde smartphone gebruikers, een omgeving die gebruikers zo checkt dat het geheime diensten doet verbleken. Cialdini, Influencers en Analytica worden zonder problemen ingezet om de conversie op te drijven, ook al weten we dat er kinderen aan de andere kant zitten of mensen die minder weerstand kunnen bieden.

Dit is wat je krijgt als je je eigen mooie droom te hard blijft najagen, te weinig twijfelt en kritiek in de wind slaat. Dit is wat je krijgt als je leiderschap bij anderen neerlegt en jezelf ronkend in slaap wiegt.

Wakker worden dus. Zelf weer nadenken. Kritisch zijn. Naar anderen luisteren. Twijfelen en onzeker durven zijn. Omdat het beter moet.

In de zekerheid dat mensen die écht van het internet houden, weten dat het Net niet perfect is, maar het wel kan worden. Tijd om de handen uit de mouwen te steken.

Voor een beter internet. En een mooiere wereld.

Beste Tijger, je hebt gekozen om interim manager of freelancer te worden, mooi. Ik wens je veel en mooi werk toe. Een paar tips voor als je niet bij een opdrachtgever zit te werken: want er is een schaduwzijde aan dit bestaan.

De dierentuin die we gewend zijn

Een werknemer kan je een beetje vergelijken met een exotisch dier in een dierentuin: er is duidelijk afgekaderd wat je wel en niet mag doen, er zijn oppassers die je in het gareel houden. Er hangen autobanden om jezelf te vermaken als je niet aan het werk bent en je hebt nooit tekort aan mensen die je bekijken en andere tijgers om je in je kooi te vermaken.
Voeg daarbij een gratis waterbak en om de zoveel tijd goedkoop eten. Om vijf uur gaat de dierentuin dicht en kan je je ontspannen. Bijvoorbeeld door te borrelen of te luisteren naar interessante brulapen vanuit de andere kant van de Zoo.

Als interim manager of freelancer zit je niet opgesloten: je bezoekt alleen af en toe een dierentuin. Vandaar het woord “free” in freelancer. Wat minder wordt verteld, is dat je dezelfde behoeften blijft houden als de dieren in de dierentuin – daar moet je dus vanaf nu zelf voor zorgen:

Een eigen kooi, een plek onder de zon..

Allereerst: een kooi. Ja, het is heel gaaf om op een mooie dag met je laptop op je schoot te zitten in het park. Maar afgezien van de drollen en je hooikoorts is het niet de ideale plek voor serieus werk. Dat doe je toch het makkelijkst op een plek waar je je op je gemak voelt en je je kan inspannen.

interim manager kooi - bron: Per Gosche, https://www.flickr.com/photos/peronimo/15673451663/in/photolist-pT1x8e-eauQmZ-6UJ58b-a2nLuc-6jnTUX-r8yDiF-pnwQDW-ac44CV-4ouoQu-e7UQg1-nREQUu-7AWKUX-9VBSAB-kU3rdF-ac76ey-qXnhJ4-gd7qGr-bq78jB-df6WAm-dP9hWi-iJbM3b-dNhjfp-bupT6D-oTuFK3-bN2GCa-oLyLxW-fqVg4P-nCGWFX-hF7QJ-fGZGDF-ot42Y3-5iyLtb-d3fSEG-6FKSsr-5jNq2q-nV4gPA-7W23GM-bV4zEN-jCiNXr-5HZq5K-rYh8RH-ca4Kso-6k47uF-gknasN-6V5qzw-qY9EXq-hAYkyQ-ayY7mt-dSzDUy-6k47Az
De gekooide interim manager. Bron: Per Gosche op Flickr.

Bingo! Je slaapkamer thuis.
Nou – nee, niet echt. Kamers hebben een bepaalde functie en tenzij je ergens een lege loft hebt, zal je jouw werk moeten combineren met de functie van die kamer. En huisgenoten die die functie willen gebruiken.
Dus slaap- en badkamer: nope. Keuken of Woonkamer dan? Mogelijk, als je huisgenoten het huis uit zijn, zodra jij wilt en rekening met je houden als ze thuiskomen – dan kan het.
Vergeet dit met jonge kids – die willen ook op jouw laptop en beter nog: ze willen jou. Ook je partner heeft geen zin om op haar tenen door de kamer te lopen.

Goede afspraken in huis zijn dan nodig, óf je gaat op zoek naar een kooi buitenshuis.

Als interim manager werken – zónder mensen?

En dan de mensen.
Ook ik heb momenten waarop ik het heerlijk vind: alleen zijn, zonder iemand om mij heen. Maar eerlijk is eerlijk: het gaat vervelen. Zelfs die doodsaaie gesprekken over voetbal bij het koffie apparaat worden na een dagje isoleercel enorm gaaf. We zijn nu eenmaal sociale wezens. Dus moet je zorgen voor contact met anderen.

Dat kan je deels online doen: de gesprekken en posts daar lijken behoorlijk veel op het oeverloze gezwam à la Debiteuren/Crediteuren en dat is blijkbaar voldoende voor de meeste mensen om zich sociaal te voeden. Maak ook een lijst met mensen met wie je regelmatig telefonisch contact kan hebben.

Als je echt menselijk contact wilt – bezoek een koffie- of andere hangplek in de ochtend of borrelplek in de avond. Ga naar andere plekken waar mensen het leuk vinden om gezamenlijk te werken: volg het gratis Wifi spoor en je kan ze vinden: Seats2Meet, LaPlace, zelfs de McDonalds heeft de Wifi-ruif nu vol staan, in de hoop dat jij en ik daar langer dan 1 uur gebruind sponsbrood komen eten.

Nog een goede optie: kijk of je een vast clubje mensen kan vinden, met wie je goed kan praten en die je werk prettiger maken. Ja, freelance netwerken vallen hieronder, maar ook mensen die jou inspireren of met wie je naar een borrel kan gaan. Mooiste is als je mensen hebt, die jou ook nog kunnen coachen (en vice versa). In de dierentuin hangen spiegels, maar als je alleen bent zijn er weinig mensen die bereid zijn om deze voor jou omhoog te houden.

Eten en drinken: you’re on your own. Eet niet teveel achter je laptop, is mijn advies. Ik zie teveel opgetrokken schouders die voorovergebukt hun toetsenbord bevlekken. Is niet goed en de dierenarts zal je hernia iets te makkelijk kunnen verklaren.

Een interim manager zorgt voor zijn eigen speelgoed

Wanneer je lang genoeg werknemer bent geweest, dan ben je waarschijnlijk cynisch geworden over het speeltuig dat overal hangt: dezelfde dartborden of pingpong-tafels. Nu je alleen bent, kom je er achter dat ze een goede functie hebben: je beweegt en je roest niet volkomen vast. Nu kan je in je eentje darten, maar het is toch niet hetzelfde.

Daarom: volg vanaf nu trouw al je voetbaltrainingen (bonus: hier zijn ook weer mensen!). Andere optie: jog, fiets, wandel met de hond. Stop beweging in de agenda voor elke dag. Gebruik Moves of andere digitale marteltuigjes om je te helpen van je kont af te komen. Meet je gewicht. Neem selfies van je kin van onderaf. Kortom: ren eens lekker door je kooi.

Luisteren naar andere brulapen

Borrelen kan je nog steeds, daarvoor hoef je niet naar een dierentuin. Meetup en Eventbrite staan vol met inspirerende avonden, waar je je hart aan kan ophalen. (Congressen al helemaal, maar die zijn zonder kortingscode of gratis uitnodiging te duur voor freelancers.).
Zeker als je met andere mensen gaat, zijn dit soort events goed om je hoofd te verfrissen. Wees niet verbaasd dat de meest actieve mensen in discussies freelancers zijn: die hebben door hoe gaaf het is dat je op een avond kennis en ervaring kan delen. Gekooide mensen zijn iets meer laid-back, in mijn ervaring.

Toch een gekooide tijger? Er is troost

Dat is het zo wel een beetje. Ik hoop niet dat ik je teveel afschrik – de meeste mensen beleven het ook niet zo direct: een interim manager is meestal hard aan het werk. Dan zitten ze in andere dierentuinen, waardoor het alleen-zijn minder hard aankomt.

Als het je alsnog overvalt: bedenk dat er 1 miljoen anderen op dat moment zich ook zitten te verbijten tot ze weer uit de zelf gekozen kooi naar buiten mogen. Dat schept een band. Als dat niet helpt: ga iets leuks doen voor jezelf. Pak een film of theatervoorstelling. Of een bezoekje aan de dierentuin misschien?